Ścisłowiec często kojarzy się z kilkoma utartymi kadrami. Widzimy uczelnię, szkołę, korepetycje, laboratorium, ewentualnie samotną pracę nad wzorami albo eksperymentami, których ostateczny sens trudno dostrzec od razu. W tych skojarzeniach jest część prawdy, ale nie wyczerpują one możliwości, jakie po studiach mogą wybierać osoby po kierunkach ścisłych. Coraz więcej wyzwań zawodowych łączy technologię, środowisko, dane, zdrowie, regulacje i decyzje społeczne. Z raportu OECD Skills Outlook 2023 wynika, że w perspektywie do 2030 roku – wraz z zieloną i cyfrową transformacją – szczególnie wzrośnie zapotrzebowanie na umiejętności związane z pracą z komputerami, kreatywnym myśleniem, analizą danych i informacji oraz komunikacją poza własną organizacją. To dobry punkt wyjścia do rozmowy o absolwentach kierunków ścisłych: coraz więcej ciekawych ról nie mieści się w jednej dyscyplinie, lecz powstaje tam, gdzie jedna specjalizacja przestaje wystarczać.

Dlaczego najciekawiej robi się na styku dziedzin?

Świat poza uczelnią nie dzieli się według nazw kierunków studiów. Miasto nie jest wyłącznie zadaniem dla urbanisty, zmiana klimatu nie należy wyłącznie do ekologów, a system oparty na algorytmach nie jest wyłącznie sprawą informatyków. Dane mają swoje ograniczenia, które trzeba rozumieć, zanim na ich podstawie powstanie wniosek. Model nie kończy się na obliczeniach – powinien dać się wyjaśnić komuś spoza własnej specjalizacji. Technologia, zanim trafi do użytkowników, wymaga z kolei oceny pod kątem bezpieczeństwa, wpływu na ludzi i wymogów prawa. W takich miejscach absolwent kierunku ścisłego może dać zespołowi coś więcej niż znajomość własnej specjalizacji. Chodzi o konkretny sposób pracy: precyzję, cierpliwość w dochodzeniu do wyniku, odporność na złożoność i umiejętność sprawdzania hipotez.

Z Bilansu Kapitału Ludzkiego PARP 2021/2022 wynika, że w połączonych danych z fal 2017, 2019 i 2021 absolwenci kierunków ścisłych najwyżej oceniali zgodność wykonywanej pracy z wykształceniem – na poziomie 65%. W tej samej grupie 70% badanych było zadowolonych z przydatności w pracy wiedzy i umiejętności wyniesionych z edukacji. Te dane są ważne nie dlatego, że każdy absolwent trafia do zawodu nazwanego dokładnie tak samo jak kierunek, lecz dlatego, że metoda pracy wyniesiona ze studiów może działać w wielu kontekstach: od analizy danych środowiskowych po ocenę bezpieczeństwa technologii.

Biologia zapisana w danych

Współczesna biologia, biotechnologia czy mikrobiologia generują ogromne zbiory informacji – od sekwencji genetycznych i wyników eksperymentów wysokoprzepustowych po obrazy mikroskopowe oraz sygnały pochodzące z automatycznych systemów pomiarowych. Próbka biologiczna nadal może rozpoczynać cały proces, ale wiele odpowiedzi pojawia się dopiero później, między innymi w bazach danych, skryptach, modelach i porównywaniu wzorców. Bioinformatyka nie polega na porzuceniu biologii na rzecz informatyki. Jej siła wynika z umiejętności łączenia obu perspektyw – rozumienia sensu danych biologicznych oraz narzędzi, które pozwalają je analizować.

Wśród możliwych ścieżek pojawia się analiza sekwencji DNA i RNA, badanie mikrobiomu, projektowanie eksperymentów oraz automatyzacja rutynowej pracy laboratoryjnej. Specjaliści z tej branży tworzą również modele wspierające farmację, diagnostykę medyczną i monitoring środowiskowy. To przestrzeń dla osób, które lubią biologiczną złożoność, ale chcą pracować także z danymi, kodem i narzędziami analitycznymi. Przyciąga tych, którzy chcą zobaczyć, co da się odczytać z wielu wyników naraz, gdy pojedyncza próbka nie wystarcza do zrozumienia całego procesu.

Czy temu pomiarowi można zaufać? Fizyka w niszach bezpieczeństwa

Bezpieczeństwo techniczne nie pojawia się zwykle jako pierwsze skojarzenie z fizyką, choć dobrze pokazuje jej praktyczną stronę. W wielu miejscach sam odczyt z urządzenia nie wystarcza. Trzeba jeszcze wiedzieć, czy sprzęt działa poprawnie, czy pomiar wykonano w odpowiednich warunkach i czy wynik można wykorzystać przy podejmowaniu decyzji. W dozymetrii i ochronie radiologicznej fizyka spotyka się więc z aparaturą, procedurami, normami, dokumentacją i odpowiedzialnością. Promieniowanie jonizujące nie dotyczy wyłącznie elektrowni jądrowych – jest wykorzystywane w medycynie, przemyśle, badaniach naukowych, kontroli materiałów, edukacji i laboratoriach. Wszędzie tam, gdzie pomaga ludziom albo może im zaszkodzić, ważne są dobrze ustawione procedury, sprawna aparatura i ktoś, kto rozumie wynik pomiaru.

Taki obszar może zainteresować osoby, które lubią fizykę stosowaną, sprzęt i pracę, w której dokładność od razu przekłada się na decyzję. W takiej roli można przygotowywać procedury pomiarowe, porównywać odczyty, kontrolować stan aparatury, prowadzić dokumentację, sprawdzać zgodność z normami i wyjaśniać użytkownikom, co wynik oznacza w danej sytuacji. Licznik Geigera, dozymetr czy inna aparatura kontrolna nie działają w oderwaniu od reszty systemu. Znaczenie ma chociażby metoda pomiarowa, wzorcowanie, warunki użycia, interpretacja wyniku i okresowa kontrola sprzętu. Więcej o tym, jak wygląda wzorcowanie, kiedy się je wykonuje i co mówi o wiarygodności sprzętu, można przeczytać w artykule: Wzorcowanie liczników Geigera: procedury, koszt, laboratoria.

Środowisko widziane z map, czujników i modeli

Wyzwania środowiskowe rzadko dają się oddzielić od infrastruktury, transportu czy sposobu korzystania z przestrzeni. Jakość powietrza łączy się z ruchem samochodowym, zabudową i pogodą, stan wód z glebą oraz zagospodarowaniem terenu, a bioróżnorodność z presją inwestycji i zmianami pokrycia terenu. Dlatego monitoring środowiska coraz częściej wymaga pracy z mapą, obrazem satelitarnym, czujnikiem, modelem i danymi zmieniającymi się w czasie. Dopiero zestawienie tych źródeł pozwala zobaczyć zjawiska, których nie widać z poziomu jednej próbki czy pojedynczej wizji lokalnej.

Na mapach i zdjęciach satelitarnych można śledzić rozlewanie się miasta, skutki suszy, miejskie wyspy ciepła, zmiany pokrycia terenu, presję inwestycji na ekosystemy czy jakość powietrza w różnych częściach miasta. Analitycy korzystają przy tym z GIS, teledetekcji, sieci czujników środowiskowych i modeli ryzyka. Dzięki nim mogą oceniać prawdopodobieństwo powodzi, suszy, hałasu lub rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń, a następnie przekładać wyniki na raporty środowiskowe, analizy ryzyka i dokumentację potrzebną w ocenach oddziaływania na środowisko.

Z takim zestawem umiejętności można pracować w firmach konsultingowych, administracji, energetyce, startupach klimatycznych, urbanistyce, zespołach zrównoważonego rozwoju i ESG, instytucjach badawczych oraz firmach technologicznych obsługujących dane przestrzenne. Osoba po studiach ścisłych nie tylko „chroni środowisko”. Pomaga zobaczyć, zmierzyć i nazwać zmiany, zanim staną się problemem dla mieszkańców, inwestorów lub całego regionu.

Chemia odpowiedzialnego produktu

Skład produktu to nie tylko wzór, receptura i wynik analizy. W pewnym momencie trzeba odpowiedzieć na pytanie, czy dana substancja, mieszanina lub materiał może bezpiecznie trafić do produkcji, sprzedaży albo użycia. Taka ocena pojawia się między innymi przy kosmetykach, środkach czystości, materiałach, technologiach środowiskowych i gospodarce odpadami, czyli w obszarach, w których skład trzeba zestawić z wymaganiami dotyczącymi jakości, bezpieczeństwa i wpływu na środowisko.

W tej pracy chemik łączy wiedzę o składzie z dokumentacją, wymaganiami prawnymi i oceną ryzyka. Może przygotowywać karty charakterystyki, oceniać substancje i mieszaniny, wspierać analizę cyklu życia produktu, sprawdzać skład pod kątem możliwych zagrożeń oraz porządkować informacje potrzebne przed wprowadzeniem rozwiązania na rynek. Nie musi być wyłącznie osobą od opracowania nowej receptury czy materiału. Równie potrzebny jest ktoś, kto rozumie skład, potrafi czytać wymagania, widzi możliwe zagrożenia i pomaga podjąć rozsądną decyzję o produkcie. Ważne jest więc nie tylko to, co da się stworzyć, lecz także to, czy da się to odpowiedzialnie zastosować.

Kiedy liczby dotyczą ludzi

Matematyka, statystyka, informatyka i analityka big data coraz częściej pracują na danych społecznych: mobilności, rynku pracy, usługach publicznych, edukacji, zdrowiu, zachowaniach użytkowników czy dezinformacji. Nie chodzi tu wyłącznie o obliczenia. Za rekordami w tabeli stoją ludzie, ich decyzje, ograniczenia, nawyki i dostęp do różnych usług. Dlatego analiza danych społecznych wymaga pytań o jakość zbioru, reprezentatywność, błąd, prywatność, etykę, bezpieczeństwo oraz konsekwencje decyzji podejmowanych na podstawie modelu.

W tej przestrzeni ścisłowiec może modelować mobilność miejską, analizować potrzeby użytkowników usług publicznych, badać rynek pracy, wykrywać wzorce dezinformacji albo sprawdzać, czy system rekomendacyjny nie powiela uproszczeń lub stronniczości obecnych w danych. Jego rola nie polega tylko na przygotowaniu wykresu. Musi umieć zapytać, skąd pochodzą dane, czego w nich brakuje i kogo nie pokazują. Powinien też rozumieć, czy zostały użyte w sposób bezpieczny, zgodny z zasadami etyki i możliwy do wyjaśnienia osobie, która nie zna technicznego zaplecza analizy. Samo narzędzie nie wystarcza, jeśli wynik ma wpływać na decyzję dotyczącą ludzi.

Nie zaczynaj od zawodu – zacznij od problemu

Wybór ścieżki po studiach często zaczyna się od pytania o zawód. To naturalne – ktoś może chcieć uczyć, pracować naukowo, zostać biologiem, chemikiem, fizykiem czy informatykiem w bardzo klasycznym sensie. Nie każda osoba z dużą pasją do swojej dziedziny odnajduje się jednak od razu w najbardziej oczywistych miejscach pracy. Wtedy bardziej otwierające może być pytanie nie o nazwę stanowiska, lecz o typ problemu, z którym chce się pracować.

Jedną osobę mogą wciągać organizmy i ich złożoność, ale także dane, porządek w kodzie i automatyzacja odczytów z czujników w bioreaktorze. Inną – środowisko oglądane przez mapy, czujniki i modele. Ktoś może lubić aparaturę, procedury i sprawdzanie, czy wynik jest wiarygodny. Kogoś innego zainteresują substancje, materiały, dokumentacja i wpływ produktu na użytkownika. Z takich połączeń zaczyna się wyłaniać kierunek pracy, który nie zawsze ma oczywistą nazwę już na starcie.

Pierwsze odpowiedzi można znaleźć jeszcze na studiach, zwłaszcza w projektach, które wychodzą poza jeden kierunek. Koło naukowe, staż w mniej oczywistym miejscu, krótka analiza danych, raport, mapa, repozytorium kodu czy miniaplikacja pozwalają sprawdzić własne połączenia bez podejmowania decyzji na lata. Pomagają też spotkania z osobami, które pracują na pograniczu kilku obszarów – czasem jedna taka rozmowa porządkuje więcej niż przeglądanie kolejnych nazw stanowisk. Dlatego nisza rzadko pojawia się od razu jako gotowe ogłoszenie. Najpierw bywa serią prób, rozmów i małych projektów, które stopniowo zawężają kierunek poszukiwań.

Ścisłowiec jako tłumacz między danymi, technologią i decyzją

Nie każdy student kierunku ścisłego musi od razu wiedzieć, czy chce zostać nauczycielem, badaczem, analitykiem, inżynierem, chemikiem w laboratorium czy specjalistą od danych. Czasem łatwiej zacząć od pytania, w jakich sytuacjach własny sposób myślenia naprawdę się przydaje: przy porządkowaniu informacji, sprawdzaniu pomiaru, szukaniu zależności, wyjaśnianiu wyniku albo ocenie ryzyka.

W tym miejscu kierunki ścisłe pokazują swoją mniej oczywistą wartość. Uczą czegoś więcej niż rozwiązywania zadań: ostrożności wobec prostych odpowiedzi, pracy z niepewnością i rozmowy z osobami spoza własnej specjalizacji. Dlatego mogą prowadzić nie tylko do znanych zawodów, lecz także do ról, które powstają na granicy danych, technologii, środowiska, zdrowia i decyzji.

Źródła:

• SR Tech – Wzorcowanie liczników Geigera: procedury, koszt, laboratoria
• OECD Skills Outlook 2023 – Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)
• Raport z badania ludności w wieku 18–69 lat– Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości
• Learn About Convergence Research – Research Approaches – U.S. National Science Foundation (NSF)
• Fields of Specialization – American Chemical Society
• Convergence: Facilitating Transdisciplinary Integration of Life Sciences, Physical Sciences, Engineering, and Beyond – National Research Council of the National Academies
• Bioinformatics – National Human Genome Research Institute Home (NHGRI)
• Czym jest Państwowy Monitoring Środowiska? – Główny Inspektorat Ochrony Środowiska
• Land Use/Land Cover – NASA Earthdata
• Calibration of reference standards used for dosimetry measurements – International Atomic Energy Agency (IAEA)

Autor: J.W.